وضعیت فعلی تالاب‌ها در ایران به چه صورت است؟

وضعیت فعلی تالاب‌ها در ایران به چه صورت است؟، تعداد تالاب‌های بااهمیت ایران بر اساس آخرین مستندات معاونت محیط­زیست طبیعی سازمان حفاظت محیط­زیست، ۸۴ مورد گزارش شده است و از این میان ۲۴ تالاب عنوان «رامسر سایت» یا «تالاب بین­‌المللی» را به خود اختصاص داده­اند. طرح موسوم به حفاظت از تالاب‌های ایران، ارزش خدمات و کارکردهای تالاب‌های بین­‌المللی کشورمان که وسعتی معادل ۱.۴۸۱.۱۴۷ هکتار را تحت پوشش دارند، بر مبنای ارزش متوسط ۱۰ هزار دلاری هر هکتار، سالانه ۱۵ میلیارد دلار تخمین زده است. رقم فوق جزئی از منافع اقتصادی است که به شکل مستقیم یا غیرمستقیم وارد چرخه‌­های مالی کشور گردد.

مشکلات برخی تالاب‌های ایران جدی است

تالاب‌های ساحلی اغلب وضعیت پیچیده­‌ای دارند، بعنوان مثال در تالاب شادگان سدسازی، ورود پساب‌های آلوده، عبور خطوط لوله نفتی و مهمتر از همه رعایت نشدن حقابه تالاب همگی دست به دست هم داده و یکی از منحصربفردترین اکوسیستم‌های کشور را که متشکل از تالاب‌های شیرین و شور و نواحی جذر و مدی بی‌­نظیر است، به‌شدت آسیب­‌پذیر و شکننده ساخته.

مشکل دیگر تالاب‌های ساحلی نه­‌تنها در ایران بلکه در جهان این است که اغلب آن‌ها بنادر ایده‌­الی هستند و این مساله می­‌تواند به معنای صنعتی شدن انبوه و آلودگی هر چه بیشتر باشد.

ایران ضمناً گروه دیگری از تالاب‌های بزرگ و فوق­‌العاده شگفت­‌انگیز نظیر هامون صابری و هامون هلمند را در استان سیستان و بلوچستان دارد که به طور طبیعی و دوره­ای خشک می­‌شوند. درست است که این دوره تناوبی در حفظ باروری و حاصلخیزی اکوسیستم غنی هامون تاثیری حیاتی و تعیین ­کننده دارد اما تاثیر فعالیت‌های انسانی بر این دست از تالاب‌ها غیرقابل انکار است.

تالاب انزلی یکی دیگر از تالاب‌های مساله‌دار ایران است. یکی از منحصربفردترین ویژگی‌های تالاب انزلی قرارگیری آن در حدفاصل آب‌های شیرین و شور است و لذا تنوع‌­گونه‌­ای این تالاب در مقایسه با مساحت آن قابل­ توجه گزارش شده. در دهه ۶۰  فاجعه‌­ای به نام تکثیر آزولا در انزلی رقم خورد که زخم‌های ناشی از آن هنوز درمان نشده است. آزولا در ظاهر بی­‌خطر که خشک­ شده آن حتی مصرف خوراک دامی دارد، در مرحله مطالعات اولیه از استخرهای مخصوص خارج و ابتدا به انزلی وارد شد و در اندک زمانی به دلیل نداشتن کنترل طبیعی به آن‌چنان دردسری تبدیل شد که نه­ تنها انزلی بلکه دیگر تالاب‌های شمال کشور را هم مورد تهدید جدی قرار داد.

تالاب بین­‌المللی و پناهگاه حیات ­وحش میانکاله واقع در استان مازندران، اولین تالاب ثبت ­شده بین‌­المللی ایران است که در کل شامل شبه­‌جزیره میانکاله، جزیره آشوراده و خلیج گرگان می­‌باشد. از آنجایی که در حدود دو سوم (۲۸۸ گونه) از فون پرندگان سالانه از این استراحتگاه ایده‌­آل گذر می­‌کنند لذا میانکاله را می­توان قلب تپنده پرنده­‌نگری در ایران قلمداد کرد. شبه­‌جزیره آشوراده که این روزها خبر اجرای طرح گردشگری در آن آه را از نهاد دوستداران محیط­زیست برآورده، به واقع جزئی بی­‌نهایت ارزشمند از این تالاب با اهمیت بین‌­المللی و زیستگاه تعدادی از نادرترین گونه­‌های گیاهی و جانوری کشور از جمله فک خزری است که با انقراض فاصله چندانی ندارد.

تالاب بین­‌المللی گمیشان که در محدوده شهرستان گمیش­‌تپه (در زبان ترکمنی تپه نقره­ای) استان گلستان که به دلیل تداخل آب شور و شیرین، تنوع­‌زیستی کم­‌نظیری را پشتیبانی می‌کند نیز در معرض خطر است. هم‌­اکنون نه‌­تنها بخش وسیعی از علفزارهای طبیعی اطراف این تالاب به کاربری زراعی اختصاص داده شده­ بلکه تاثیرات ناشی از پروژه‌­های نفتی نیز در این محدوده ملموس است.

تالاب‌هایی نظیر گاوخونی که سالیان سال از منابع تغذیه­‌کننده­‌شان نظیر زنده‌­رود بی­‌بهره می­مانند، آرام و خاموش در خون خود غلتیده و به ورطه هلاک می­‌افتند. اما گاه اتفاقات خوبی نیز در این میان می­‌افتد. بازگشت آب زنده­‌رود به تالاب گاوخونی پس از قریب ۱۰ سال در تیرماه سال ۹۴ و خبرهای امیدوارکننده از تامین حقابه آن بدون‌تردید جزو خبرهای مسرت‌بخش است. اما زمانی میتوان به احیاء گاوخونی امیدوار بود که این شریان حیاتی به شکل مستمر و در بلندمدت حفظ شود.